FN FAL Uwagi praktyczne

Praktyczne uwagi dotyczące karabinu FN FAL (Fabrique Nationale Fusil Automatique Leger, albo lekkiego karabinu automatycznego prod. FN)

 

FN FAL powstał jeszcze w latach pięćdziesiątych, i była to najbardziej rozpowszechniona broń strzelecka piechoty w krajach niezależnych od „wielkiego brata” (chodzi o tego ze wschodu), używana przez siły zbrojne i paramilitarne ok 90 krajów Istniało wiele wariantów produkcyjnych FAL, produkowanych w 7 krajach. Ze względu na calowe zwymiarowanie wersji robionych w krajach Commonwealthu, nie wszystkie części są wymienne. Oryginalnie FAL miał być karabinkiem szturmowym; zaprojektowano go na nabój 7.92×33. Istniała także prototypowa wersja w kalibrze .280 Ta wersja była by najbardziej optymalnym rozwiązaniem W sprawie na nieszczęście zamieszani byli także Amerykanie, którzy zapominając o doświadczeniach z drugiej wojny, z uporem maniaka forsowali idee dużej odległości strzału bezwzględnego nabojem o stosunkowo ciężkim pocisku, co w odniesieniu do karabinka szturmowego jest technicznie nie wykonalne ze względu na limit energii odrzutu. W dodatku statystyczny piechur nie strzela do celów dalszych niż 400 m. Wynikiem wymogu dużej odległości strzału bezwzględnego było powstanie w US naboju o oznaczeniu T65, który później będzie znany jako 7.62×51. Nabój ten balistyczne niewiele się różnił od jego poprzednika w US Army – naboju 30-06. Zaadoptowanie naboju 7.62×51 przez główne państwa NATO wymusiło przekonstruowanie FAL na tą amunicję, negując całkowicie sprawdzone idee karabinka szturmowego. Duża energia naboju 7.62×51 w zastosowaniu do stosunkowo lekkiej konstrukcji jak podstawowa wersja FAL tj model 50-00 wyklucza celny ogień automatyczny. Jednym z ludzi który miał w tym czasie wpływ na zaadoptowanie silnego naboju do karabinu automatycznego piechoty był płk Rene Studler. Sami Amerykanie po stosunkowo krótkim użyciu kb M14 (7.62×51), jeszcze w połowie lat 60 zrezygnowali z tej poronionej idei przechodząc szybko na nabój 5.56×45. FAL był głównie produkowany w kal. 7.62×51. Poza tym na potrzeby Wenezueli powstał FAL kal 7×50, oraz wersja prototypowa FAL 6.5×55 dla armii szwedzkiej. W związku z przejściem na tzw mikro-kalibry użycie FAL zmniejszyło się. Można je spotkać aktualnie w Indiach, Afryce, oraz Ameryce Południowej. Używające kiedyś FAL kraje Europy Zachodniej, Kanada i Australia posiadają aktualnie szczątkowe ilości tej broni w rezerwie, setki tys. egzemplarzy tej broni zostały zniszczone przez kraje poprzednio je używające (Południowa Afryka 210 tys, UK itd.) FAL jest aktualnie klasyką poszukiwaną przez kolekcjonerów broni wojskowej. Wysoką pozycję mają tu oczywiście zarejestrowane oryginalne egzemplarze z grupy tzw. selective fire weapons, czyli z zachowaną możliwością ognia automatycznego, te można jeszcze legalnie nabyć w USA i Kanadzie, jednak dostępność jest niewielka, a ceny idą dość szybko w górę, szczególnie w US. Aktualnie FAL jest produkowany w zakładach Imbel w Brazylii i Rosario w Argentynie. Składaki FAL-o podobne (bo większość części pochodzi z importu) made in USA robione na cywilny rynek tamże nie zawsze reprezentują dobrą jakość, poza tym są to już tylko egzemplarze samopowtarzalne (wynik restrykcji) the gun owners protection act z 1986 roku. Brazylijskie komory zamkowe są używane czasami w USA do montażu wspomnianych samopowtarzalnych tylko FAL. W wykonaniu FN, prawie wszystkie elementy tego karabinu produkowane były jako odkuwki Jedyne duże wytłoczki to pokrywa komory zamkowej oraz obudowa komory spustowej. Efektem użycia wymagających późniejszej obróbki wiórowej odkuwek jest znaczna pracochłonność niezbędna dla wyprodukowania egzemplarza FAL; jest to 24 roboczogodziny, zaś waga wyjściowa 24 kg metalu (dla przykładu późniejszy G3 wymagał 12 roboczogodzin oraz 10 kg metalu)

 

 

Większość problemów tej broni zostało usuniętych w trakcie produkcji, np komora zamkowa, trzon zamkowy, blok gazowy miały 3 nieco różniące się wersje rozwojowe itd. W celu zmniejszenia masy FAL dodatkowy metal był usuwany gdzie tylko było to bezpiecznie. Wystarczy porównać kształt lewej i prawej ścianki obsady magazynka. W niektórych miejscach trzeba było później zrezygnować z podcięć zmniejszających masę – tu jako przykład wzdłużne boczne wyfrezowania w dolnej części komór zamkowych typ 1 i 2 vs późniejsza komora typ 3. Komora zamkowa FAL w wykonaniu FN powinna wytrzymać ok. 80.000 strzałów, w nielicznych wypadkach pęknięcia komory zamkowej zdarzały się po 60.000 strzałów Komory zamkowe L1A1 (angielski FAL) wytrzymują ok. 40.000 strzałów – element ten wykonywany był jako odlew, podobna wytrzymałość ma kanadyjska wersja FAL. Resurs chromowanych luf FAL przy użyciu pocisków ze stalowym płaszczem wynosi ok. 12000 strzałów, co jest standardem. Inne drobne elementy mogą wymaga wcześniejszej wymiany. Niektóre elementy konstrukcji np. zawór gazowy zostały oparte o rozwiązania z FN 49.

 

 

FAL jest stosunkowo lekki i bardzo poręczny, pomimo swojej długości Broń strzela z zamkniętego zamka. Istniał tylko jeden prototyp strzelający z otwartego zamka. FAL ma sporo zalet, niewiele wad, opisane poniżej będą niektóre cechy charakterystyczne dla wszystkich modeli FAL.

 

Zasady strzelania z FAL: z broni tego typu powinno się głównie strzelać ogniem pojedynczym;

karabiny te są zbyt lekkie na odrzut od odpalenia serii pocisków o stosunkowo wysokim mV jak 7.62×51. Celny ogień automatyczny wymaga strzelania z pozycji leżącej, przy użyciu dwójnogu Ogień automatyczny z wersji podstawowej tego karabinu tj FAL 50-00, czy 50-63 z pozycji stojącej z kolba oparta o ramie powinno się prowadzić tylko podczas strzelania na bliskie odległości tj. ok. 50 do 100 m metrów krótkimi seriami. Istnieje parę sytuacji taktycznych, które tego wymagają np: zasadzka ogniowa, oczyszczanie pomieszczeń, strzelanie do biegnącej sylwetki, itd., powyżej 100 metrów seriami można strzelać tylko z pozycji leżącej Jedyny wariant FAL z którego można strzelać ogniem automatycznym (pozycja leżąca) na dyst. do 600 m to FAL 50-41; a to w wyniku zastosowania ciężkiej lufy plus dwójnogu Powyższe odnosi się do każdego karabinu automatycznego piechoty (M14, G3 itd) z wyjątkiem modeli w stylu H&K G11, czy rosyjskiego Abakana mogącego oddać trzystrzałowe serie lekkich pocisków z bardzo wysoką szybkostrzelnością.

Komora spustowa odczepiona, przełącznik w położeniu ogień automatyczny

Uzyskanie znośnego skupienia przy strzelaniu seriami z pozycji stojącej z FAL jest możliwe także przy oparciu kolby o podbrzusze, broń zawieszona na wydłużonym pasie z lewą ręką wyprostowaną dociskającą nakładkę lufy w dół (ta metoda odnosi się to bardziej do AK47 ze względu na występujący tam silny podrzut lufy). Oczywiście nie można wtedy używać przyrządów celowniczych. Serie „prowadzi się” obserwując uderzenia pocisków Z podanych powyżej powodów sporo egzemplarzy FAL ma zablokowana funkcje ognia automatycznego. Dokonywane jest to na ogół przez mechaniczną blokadę kąta obrotu przełącznika ognia, poza tym samoczynny bezpiecznik (safety sear) nie był usuwany. Tą część usuwa się z większości egzemplarzy FAL dostępnych na cywilnym rynku, w tym wypadku jednak przeróbka idzie dalej – oprócz samoczynnego bezpiecznika usuwa się wszystko co z nim współpracuje, tj wycięcie w poprzecznym bloku w górnej części komory zamkowej mieszczącym ten element , dodatkowy ząb na kurku oraz uruchamiający samoczynny bezpiecznik występ u dołu suwadła W części walcowej przełącznika rodzaju ognia nie wykonuje się wtedy dodatkowego – głębszego wycięcia, dla tylnej części ramienia spustu – niezbędnego przy ogniu automatycznym (większy kąt obrotu spustu umożliwia całkowite odsuniecie zaczepu od zębu kurka, który jest teraz zwalniany tylko przez samoczynny bezpiecznik). Egzemplarze takie z zewnątrz można rozpoznać po braku wycięcia oznaczonego litera „A” (automatic), w sektorze obrotu ramienia przełącznika ognia, podobnie jak w AK Hunter. Dobra celność przy ogniu pojedynczym jest mocna strona wszystkich modeli FAL. Standardowy FAL 50-00, ze względu na dłuższą lufę, na dystansie powyżej 500 m z reguły daje lepsze skupienie przestrzelin niż jego główny rywal H&K G3. Należy również pamiętać, ze powyżej tego dystansu strzelec wyposażony w FAL nie da praktycznie żadnych szans przeciwnikowi używającemu AK, M16 itp., zakładając ten sam poziom wyszkolenia. Jest to jedna z nielicznych zalet kombinacji FAL i naboju 7.62×51 sprawdzona praktycznie podczas kilkudziesięciu lat użycia tej broni.

Komora spustowa odczepiona, przełącznik w położeniu ogień pojedynczy

Czynniki wpływające na odrzut broni – przy konstruowaniu broni ręcznej w stylu FAL, konstruktor musiał pogodzić dwa przeciwstawne sobie wymagania. Zastosowany tam nabój 7.62×51 jest standardowym nabojem karabinowym, o znacznym ciężarze pocisku i prędkości wylotowej. Bez zbędnego komplikowania konstrukcji broni jedynym praktycznym sposobem ograniczenia energii odrzutu poniżej akceptowanej wartości 2 kGm jest zwiększenie jej ciężaru (masy), tu jednak ze względów praktycznych narzucono następny limit 4 kg. Do energii odrzutu wynikłej z oddziaływania masy i prędkości pocisku należy dodać efekt silnika rakietowego spowodowany przez uchodzące z lufy za pociskiem gazy pod ciśnieniem ponad 400 bar – im krótsza lufa, tym wyższe ciśnienie wylotu i związany z tym dodatkowy odrzut, plus fala dźwiękowa (hałas). Zainstalowany na wylocie lufy FAL tłumik płomienia, jest rodzajem hamulca wylotowego, powodującego pewne zmniejszenie efektu silnika rakietowego przez rozproszenie strumienia gazu na boki. Biorąc pod uwagę powyższe ograniczenia, jedyne co konstruktor mógł zrobić – to zaprojektować broń tak aby „kopniecie” działające w wyniku odpalenia nie powodowało podrzutu broni, i to w przypadku FAL zostało spełnione

Wyjęty zespół zamek – suwadło oraz zdjęta pokrywa komory zamkowej

Przy strzelaniu FAL nie wykazuje podrzutu lufy do góry – występuje tylko pchniecie do tylu, co jest wynikiem umieszczenia punktu podparcia kolby o ramie strzelca oraz środka ciężkości układu broń – pocisk na przedłużeniu linii działania gazu (osi lufy). W efekcie nie występuje moment podrzucający wylot lufy do góry, czyli mówimy o dobrym wyważeniu Broń ta posiada także oddzielny tłok gazowy, a to oznacza mniejsza masę poruszającą się do tylu po odpaleniu, i mniejszą zmianę przesunięcia środka ciężkości wzdłuż osi broni, co z kolei ma pozytywny wpływ na celność Tłok gazowy w FAL po wykonaniu około 3 centymetrowego  skoku powraca do przedniego położenia pod działaniem własnej sprężyny Oddzielny tłok zastosowano np w rosyjskich SWD i SKS.

 

Dla porównania w AKS47 (jeden z najgorzej wyważonych modeli broni) po odpaleniu, do tylu porusza się połączoną masą suwadło, trzon zamkowy, tłok gazowy co ma wpływ na znaczne przesuniecie środka ciężkości, poza tym punkt podparcia kolby o ramie strzelca jest znacznie niżej od osi lufy, to z kolei powoduje znaczny podrzut lufy przy strzelaniu seriami i zwiększony rozrzut. Dla wyjaśnienia: kąt nachylenia składanej kolby AKS47 został bezmyślnie skopiowany z MP38/40. Nie uwzględniono tu znacznej różnicy w energii odrzutu broni wynikłego z użycia naboju 7.62×39 vs 9×19 (oczywiście konstrukcje kolby także skopiowano). Błąd nie uwzględnienia różnicy w energii odrzutu następnie powtórzono w paru milionach egzemplarzy, do momentu wejścia do produkcji AKMS o mniejszym kącie nachylenia składanej kolby.

Zamek z wyjętą iglicą i wyciągiem

System ryglowania FAL z przekoszeniem zamka w pionie jest wynikiem panującej od lat 20 tych do 50 tych „mody” na to rozwiązanie – patrz konstrukcje ZB26, Bren, FN49, SKS, MP43 czy SGM (przekoszenie zamka w poziomie) itd. W momencie strzału przekroje poprzeczne ścianek komory zamkowej od osadzenia lufy do opory trzona zamkowego umieszczonej z tylu obsady magazynka obciążone są sumą sił: oporu przetłaczania pocisku, oraz siły gazowej działającej na przód komory gazowej (ta sama siła działa na tłok). Suma tych sił osiąga wartość kilkaset kilogramów, sam opór przetłaczania pocisku ze stalowym płaszczem dochodzi do 130 kG. Wspomnianym siłą starającym się wyrwać lufę do przodu przeciwdziała bezwładność masy lufy, a jest to pokaźna wartość biorąc pod uwagę krotki okres przejścia pocisku przez lufę, oraz jeszcze krótsze działanie gazu na tłok (trzy dziesięciotysięczne sekundy). Wspomniany przedni odcinek komory zamkowej w momencie strzału podlega rozciąganiu, oraz zginaniu z powodu zastosowania niesymetrycznego umieszczenia opory trzona zamkowego względem linii działania gazu. Wymienione obciążenie ścianek komory zamkowej nakłada wymóg jej masywnej konstrukcji – element ten powinien być wykonany w jednej części jako odkuwka Związana z tym skomplikowana obróbka skrawaniem podnosi koszt wykonania, co zmniejsza atrakcyjność rozwiązania Udarowe obciążenie ścianek komory zamkowej w momencie strzału jest także przyczyną pękania tych elementów w trakcie eksploatacji. Jest to jednak niezmiernie rzadko spotykany defekt, zdarzający się częściej w angielskich L1A1 niż w oryginalnych egzemplarzach produkcji FN. Celem odciążenia ścianek komory zamkowej stosowane było także ryglowanie przez przekoszenie zamka w pionie, z występami ryglowymi z przodu (np. czeski Vz52), rozwiązanie to nie było jednak popularne. Dorzucę że aktualnym trendem w konstrukcji broni strzeleckiej piechoty jest ruch obrotowy zamka, z ryglowaniem w obsadę lufy, co eliminuje potrzebę masywnych (ciężkich) komór zamkowych – patrz M16, AKM, FN C, G36 itd.

Zdjęta pokrywa komory zamkowej, suwadło w przednim położeniu, kurek napięty

Odległość zaporowa FAL; pomiar – wspomniane siły cyklicznie obciążając komorę zamkowa przenoszone są przez łączący ją z lufą gwint, który podlega odkształceniom plastycznym. Ze względu na stosunek twardości, większe odkształcenie występuje zawsze po stronie lufy. Odkształceniom podlegają także opora zamka i sam trzon zamkowy. Suma tych odkształceń po pewnej ilości strzałów zauważalna jest jako powiększanie się odległości miedzy czółkiem zamka a stożkową powierzchnią oporową łuski w komorze nabojowej. Wymiar ten wg polskiej terminologii oznaczono jako odległość zapory ryglowej. Pomiaru dokonuje się przy pomocy trzech sprawdzianów

– sprawdzianu przechodniego, nieprzechodniego i sprawdzianu wybrakowania.

Amerykańskie wersje tych sprawdzianów maja oznaczenia „GO”, „NO GO” oraz „FIELD”. Interpretacja pomiarów jest następująca: broń musi ryglować po założeniu sprawdzianu „GO”, nie powinna ryglować po założeniu sprawdzianu „No Go”. Użycie broni ryglującej po włożeniu sprawdzianu „Field” jest niedopuszczalne. Odległość zaporowa jest wartością krytyczna dla działania każdej broni używającej naboju zespolonego. Ze względu na stożkowy kształt większości łusek, powiększanie się odległości zaporowej spowoduje również wzrost ich luzu średnicowego Minimalny luz średnicowy i wzdłużny łuski w komorze nabojowej jest konieczny ze względu na łatwość przeładowania broni, odchyłki wymiarowe łusek lub zanieczyszczenia komory nabojowej czy łuski.

Zdemontowany mechanizm spustowy

Doświadczalnie stwierdzono, ze dla naboju 7.62×51 z mosiężną łuską, przekroczenie wartości luzu 0.45 mm miedzy denkiem łuski i czółkiem zamka w stanie zaryglowanym spowoduje powiększenie się luzu średnicowego łuski do wartości, przy której rozciągana ciśnieniem gazów (3500 bar) ścianka łuski przekroczy granice wytrzymałości na rozciąganie Rm. Rozciąganie, któremu podlegają ścianki łuski w momencie strzału jest dodatkowo powiększane o wartość sprężystego odkształcenia komory nabojowej. W rezultacie nastąpi poprzeczne rozerwanie łuski Większość instrukcji poleca kontrole odległości zaporowej co ok 7-10 tys. strzałów Więcej danych na ten temat w opracowaniu .308 Winchester vs 7.62×51 NATO.

Porównanie grubości lufy FAL 50-41 i HKG3 – oba na ten sam nabój

Regulacja odległości zaporowej

W broni strzeleckiej w zależności od konstrukcji można przeprowadzać tą regulacje trzema metodami; przez cofniecie lufy do tylu względem opór ryglowych (np. k98, MG34, MG42 itd.), przez przesuniecie czółka zamka do przodu względem nieruchomej lufy (AK/AKM, FAL itd.), lub kombinowany – przesuwanie lufy do tylu, a później przesuniecie czółka zamka do przodu (PK / PKM )

 

Pierwszy sposób regulacji w większości modeli broni wymaga demontażu lufy i przetoczenia jej kołnierza o wartość nadmiaru odległości zaporowej.

Drugi sposób polega na zainstalowaniu nad wymiarowej opory zamka (FAL), lub wymianie zamka na nad wymiarowy (AK/AKM)

Używając trzeciej metody wpierw przesuwa się lufę do tylu używając śruby regulacyjnej jej rygla, później należny wymienić rygiel lufy i zamek na nad wymiarowe.

Komora zamkowa oraz wyjęty samoczynny bezpiecznik

Regulacja odległości zapory ryglowej w FAL, czy AK47 przez przetoczenie kołnierza lufy jest niemożliwa do poprawnego przeprowadzenia z paru powodów Ze względu na pozycje bloku gazowego i muszki, kołnierz lufy należało by przetoczyć o wartość równą skokowi gwintu, następnie splanować o ta wartość tylni plask lufy, po czym rozwiercić komorę nabojowa do właściwej głębokości Rozwiertaki do komór nabojowych są w cenie ok USD 70, np z amerykańskiej firmy Clymer. Do tego typu naprawy ze względu na warstewkę chromu należało by użyć rozwiertaka wykańczającego tzw finisher z końcówką z węglika wolframu (ten typ rozwiertaka jak na razie – 2010r dostępny jest tylko do luf broni śrutowej). Usuniecie chromu ze stożka przejściowego miałoby negatywny wpływ na trwałość lufy, także mogło by być konieczne skrócenie trzona tłoka gazowego o wartość równą splanowaniu kołnierza lufy. Przesuniecie do tylu otworu gazowego wraz z komora gazowa o wartość równą skokowi gwintu osadczego lufy spowodowało by także naruszenie innych krytycznych wymiarów np. przestrzeni przed tłokiem gazowym.

Komora zamkowa widok od góry – widoczna opora i zaczep zamka

Dla regulacji odległości zapory ryglowej FAL należny wycisnąć w prawo pasowaną na wcisk oporę zamka (czeœć ta w ang. instrukcji figuruje jako locking shoulder) i zamocować na jej miejsce oporę nadwymiarową. Dobór opory wykonuje się przez włożenie sprawdzianu przechodniego odległości zaporowej do lufy, a w miejsce opory sprawdzian walcowy o stopniowanej skokowo średnicy Każda średnica jest oznaczona numerem odpowiadającym numerowi opory nad wymiarowej (jest to jeden ze sposobów pomiaru)

Kompletny zamek i suwadło. Występy w tylnej części zamka pracują z krzywkami wewnątrz suwadła podczas odryglowania

UWAGA – nowa opora zamka musi być wprasowana w otwór. Nie wolno jej wbijać ze względu na wysoka twardość tej części, wbijana opora może pęknąć podczas późniejszego strzelania.

 

Jeżeli planowane jest intensywne użycie FAL, wskazane jest zaopatrzenie się w zestaw nad wymiarowych opór Przy braku nad wymiarowych opór można próbować regulacji przez dobór zapasowych trzonów zamkowych, różnią się one minimalnie wymiarami i czasami udaje się utrafić na właściwą kombinacje trzon – opora. Z tego powodu przy zakupie nowego FAL, jak każdego innego rodzaju broni na nabój zespolony należny zawsze zwrócić uwagę na zgodność numeru seryjnego na trzonie i komorze zamkowej. Przed nabyciem broni używanej warto sprawdzić odległość zaporową, żeby uniknąć późniejszych kłopotów W przypadku FAL tak jak innego karabinu można poeksperymentować Dezeli broń będzie używana tylko na strzelnicy mniejsza odległość zapory ryglowej da minimalnie lepsze skupienie przestrzelin. Widziałem FAL użyte z zerowym luzem denko łuski – czółko zamka. Jest oczywistym, że użycie takiego egzemplarza jest niedopuszczalne w warunkach polowych. Wskutek wspomnianych zanieczyszczeń komory nabojowej może wystąpić niezaryglowanie zamka.

Zespół komora gazowa – lufa, u dołu wyjęty samoczynny bezpiecznik

Dobór amunicji dla FAL

W przeciwieństwie do pocisków prod. amerykańskiej, prawie wszystkie pociski karabinowe produkowane w Europie maja płaszcze stalowe. Stalowy płaszcz ma tylko jedną zaletę – jest tańszy od tombaku czy melchioru, poza tym ze względu na wyższą twardość powoduje szybsze wyrabianie przewodu lufy. Większe tarcie płaszcza o przewód lufy powoduje także wzrost oporu przetłaczania pocisku oraz wzrost ciśnienia spalania. Oba te zjawiska podnoszą szybciej temperaturę lufy, zaś zwiększony opór przetłaczania powoduje nieco szybsze powiększanie odległości zaporowej.

 

Należy także zwrócić uwagę na zgodność oznaczeń użytej amunicji i komory zamkowej. FAL wymiarowo dostosowany jest do naboi 7.62×51 i to oznaczenie znajduje się na komorze zamkowej. Pomimo, że 7.62×51 i .308 Win. mają te same wymiary zewnętrzne, użycie amunicji .308 Win w FAL, czy innym modelu broni wojskowej dozwolone jest tylko gdy pomierzona odległość zaporowa wynosi 1.632″ (41.452mm), tj bron musi ryglować z założonym sprawdzianem 1.630″ (41.402mm), a nie powinna ryglować ze sprawdzianem 1.634″ (41.503mm)

Zawór gazowy widoczny od strony gaz otwarty

Nastawa regulatora gazowego (czyli zmiana parametru Er – energii rozporządzalnej doprowadzonej do układu)

Przy prawidłowo ustawionym regulatorze suwadło nie powinno uderzać o tył komory zamkowej, a co najwyżej dotknąć tej powierzchni przy ruchu wstecznym. Wtedy FAL będzie strzelał niezawodnie. Za bardzo przymknięty regulator daje nadmierna prędkość ruchu wstecznego zespołu suwadło-zamek i w efekcie uderzenie tych elementów o tył komory zamkowej. Współczynnik restytucji dla stali równy jest 5/9 – czyli tyle oryginalnej prędkoœci z przed zderzenia zachowuje suwadło przy ruchu do przodu, do tego należny dodać prędkość wynikłą z działania napiętej sprężyny powrotnej. Wynikiem tego zderzenia i nadmiernej prędkości suwadła dla wszystkich modeli FAL jest przekoszenie kolejnego naboju przy dosyłaniu, oraz możliwe uszkodzenie tylnej części komory zamkowej, gdy taki rodzaj strzelania odbywa się przez dłuższy czas.

Zawór gazowy w położeniu przepływ gazu odcięty

Wg. fabrycznej belgijskiej instrukcji regulator gazowy należny ustawić w następujący sposób: przełącznik rodzaju ognia należny ustawić w położenie ogień pojedynczy lub automatyczny, bron trzymamy luźno w rekach, nakrętka regulatora ustawiona w położeniu odsłaniającym pełny wylot gazu do atmosfery. Ładując naboje pojedynczo do magazynka oddajemy kolejne strzały, przymykając po każdym strzale regulator o 2 działki do momentu, w którym energia przekazana przez tłok gazowy będzie wystarczająca dla odrzucenia suwadła poza zaczep zamka uruchamiany podajnikiem magazynka. Z tej nastawy należny strzelić jeszcze 3 razy i o ile suwadło za każdym razem stanie w tylnym położeniu mamy właściwą nastawę Dla pewności działania należny regulator przymknąć jeszcze o 2 działki Gdy w trakcie późniejszego użycia, broń nie przeładuje z powodu „zarośnięcia” systemu gazowego nagarem, lub zanieczyszczenia mechanizmu, przykręcamy regulator o 2 następne działki itd. Wyższa nastawa gazowa jest także konieczna podczas strzelania przy bardzo niskich temperaturach otoczenia z powodu niższych ciśnień spalania. Ustawianie regulatora gazowego FAL wg angielskiej instrukcji (bron ta znana była tamże jako SLR – Self Loading Rifle), powinno wyglądać nieco inaczej: zauważono, że łuski przy prawidłowej prędkości odskoku suwadła powinny być wyrzucane na odległość ok 3 m. Dowcip w tym, że łuski powinny być wyrzucane mniej więcej na ta odległość gdy strzelamy z pozycji stojącej Przy pozycji leżącej, łuski będą musiały być wyrzucane z nieco większą prędkoącią, żeby wspomniane 3 metry dolecieć No i ta niewielka różnica w interpretacji była źródłem problemów, konkretnie zdarzającego się przekaszania naboi przy dosyłaniu

Urządzenie gazowe FAL; nakrętka regulatora odsłania otwór gazowy,  zawór gazowy w położeniu gaz otwarty – litera A u góry

Zawór gazowy

Urządzenie to służy do odcięcia dolotu gazu do tłoka podczas strzelania granatami nasadkowymi. W cywilnym użyciu FAL po ustawieniu zaworu w pozycji Gr otrzymujemy karabin powtarzalny, co można stosować do strzelania tarczowego.

 

Warunek bezpieczeństwa

Zagadnienie bezpieczeństwa działania broni tego typu związane jest z wielkością drogi tłoka i suwadła „s” od chwili odsłonięcia przez pocisk otworu gazowego, do momentu jego wyjścia z lufy; po przekroczeniu tej odległości odryglowanie może się zaczynać lub w skrajnym przypadku nie powinno się jeszcze zakończyć.

 

Nadwymiarowe opory zamka

Siła gazowa działająca na tłok zależy od jego powierzchni, ciśnienia w lufie w miejscu otworu gazowego, średnicy otworu lufa – komora gazowa, oraz nastawy regulatora (dla FAL jest to regulowany upust gazów z komory gazowej do atmosfery). Dla większości modeli broni o nieruchomej lufie i zamku zaryglowanym wartość „s” wynosi od 1 do kilku mm, i składa się na nią luz miedzy żerdzią tłoka i suwadłem oraz długością skoku jałowego suwadła

Dla przejrzystości opracowania równania : warunek bezpieczeństwa i niezawodności zostały pominięte.

Wersja FAL jako rkm ma fabryczne oznaczenie 50-41, czasem spotyka się francuskie określenie FN FALO (Fusil Automatique LOurd), lub angielski odpowiednik FN FAL HB (heavy barrel). Oba skróty oznaczają model z „ciężką lufa”. Do standardowej komory zamkowej FAL, zastosowano inny gwint osadczy lufy – 11/16″x24 vs 9/16″x24 oraz zastosowano grubościenną lufę, zamocowano krótką okrągłą drewnianą nakładkę (tylko w modelu belgijskim) oraz zainstalowano odkuwany dwójnóg, z łożyskiem umożliwiającym trawersowanie broni (obrót w poziomie dla ognia poszerzanego). Na lufie jest zamocowany inny typ tłumika płomienia, bez możliwości strzelania granatami nasadkowymi, jakkolwiek zawór odcinający dolot gazu do tłoka zachowano. W terminologii angielskiej FN FAL 50-41 jest określany jako machine rifle. Wspomniany brak możliwości szybkiej wymiany lufy, oraz strzelanie z zamkniętego zamka poważnie ogranicza możliwości ogniowe FN FAL 50-41. Biorąc pod uwagę użyty nabój, broń ta ma minimalną masę umożliwiając dobre skupienie przy ogniu automatycznym z dwójnogu Z drugiej strony karabin ten ze względu na ciężką lufę jest celny przy ogniu pojedynczym; 2.5 – 3 centymetrowa grupa 5 przestrzelin na 100 m, przy użyciu standardowej amunicji nie jest to czymś nadzwyczajnym. Zatem model ten można dodatkowo używać jako karabin snajperski i to jest czasem praktykowane.

Zaczep magazynka od lewej wersja metryczna z prawej calowy

Obciążenie termiczne lufy.

Dla broni strzelającej z zamkniętego zamka obecność naboju w lufie nagrzanej powyżej temperatury samozapłonu ładunku miotającego (około 200 stopni C), po przerwaniu ognia spowoduje samoczynne odpalenia. Dla FAL wystąpi to po odpaleniu 140 strzałów w czasie 1 min, po czym broń należny ochłodzić Przez 10 minut ogień można prowadzić przy szybkostrzelności praktycznej 60 strzałów/min. Podobny reżim obciążenia termicznego obowiązuje dla wszystkich karabinów maszynowych strzelających z zamkniętego zamka, chłodzonych powietrzem i używających naboju karabinowego, przy standardowym zarysie gwintu lufowego (gwint poligonalny ze względu na niższy opór przetłaczania podgrzewa lufę wolniej).

Sprawdzian odległości zaporowej włożony do zamka

 

Większość karabinów maszynowych strzela z otwartego zamka i ograniczeniem obciążenia cieplnego lufy jest tu temperatura odpuszczania stopu użytego do jej konstrukcji. Dla porównania instrukcja obsługi PK/PKM strzelającego z otwartego zamka dopuszcza odpalenie 400 naboi ogniem ciągłym, do wymiany lufy, co oznacza temperaturę ciągłej jej pracy 600 stopni C. Przez krotki okres czasu lufa wspomnianego PK musi wytrzymać podgrzanie do 700 stopni (praktycznie, ze względu na trwałość lufy przyjęto dla tej broni wymianę tego elementu po 250 strzałach). Cena zastosowania systemu strzelania z otwartego zamka jest obniżenie celności pierwszego strzało, z powodu szarpnięcia broni do tylu po zwolnieniu zamka przez zaczep. Problem pogodzenia obu wspomnianych wymogów został uwzględniony tylko w niemieckim karabinie automatycznym FG42 – działanie przełącznika rodzaju ognia powoduje, ze bron ta strzela z zamkniętego zamka przy ogniu pojedynczym i z otwartego przy seryjnym. Wyższe obciążenia termiczne luf karabinów maszynowych strzelających z otwartego zamka wymusza stosowanie drogich stali żaroodpornych do ich konstrukcji. Przy konstrukcji luf km-ów strzelających z zamkniętego zamka z reguły stosuje się tańszą stal konstrukcyjna (odpowiednik stali St50M)

Pomiar odległości zaporowej FAL, ten egzemplarz nie rygluje na sprawdzianie 1.634 cala, można używać amunicje 7.62×51 i .308 Win

 

Wersja spadochroniarska FAL, model 50-63 posiada komorę spustową wykonana z aluminium, składaną kolbę, oraz krótszą lufę Składana kolba oznacza także konieczność umieszczenia sprężyny powrotnej wewnątrz komory zamkowej, równolegle do osi lufy. Wszystkie inne modele FAL maja ta sprężynę wewnątrz tulei umieszczonej pod katem w kolbie.

 

Mechanizm spustowy oparty jest konstrukcyjnie o rozwiązanie Williamsa, tj z przesuwnym zaczepem kurka, (podobnie jak w H&K G3). Zbudowano parę eksperymentalnych egzemplarzy FAL z trzystrzałowym ogranicznikiem długości serii. Krotki ruch spustu, jak i niewielki jego ciężar (siła potrzebna do zwolnienia kurka) w praktyce wykluczają potrzebę regulacji tj szlifu powierzchni styku, oraz modyfikacji sprężyn). Wygładzenie powierzchni styku jest w zasadzie wszystkim, co wskazane jest tam zrobić. Przeróbka mechanizmu spustowego FAL do norm, których oczekiwać można od karabinu snajperskiego zależy tylko od upodobań użytkownika i nie jest trudna do przeprowadzenia. W wypadku szlifowania powierzchni styku kurek -zaczep należny ich przyleganie sprawdzić na tusz. „Przedobrzenie” regulacji możne dać niekontrolowany ogień automatyczny, dlatego po każdej przeróbce należny odciągnąć do tyłu suwadło i puścić. Kurek nie powinien opaść. Test ten przeprowadza się trzykrotnie.

Jako ciekawostkę można dorzucić fakt wyższych o 7 mm przyrządów celowniczych w wczesnych wersjach FAL. Jednym z dużych kontraktów zagranicznych FN była dostawa w latach pięćdziesiątych 100 tys. egzemplarzy FAL 50-00 dla nowo sformowanej Bundeswehry. Jeden z członków niemieckiej komisji zadecydował, że należy celownik oraz muszkę obniżyć o wspomniane 7 mm, jakoby to miało duży wpływ na bezpieczeństwo żołnierza na polu walki (niższe o 7 mm położenie głowy podczas celowania). Wątpliwe zwiększenie marginesu bezpieczeństwa definitywnie miało negatywny wpływ na łatwość celowania z FAL, co można zauważyć, gdy celujemy ze starszego modelu . Dla FN spełnienie tego warunku oznaczało zmiany oprzyrządowania na linii produkcyjnej celowników oraz bloku gazowego. Ale jako ze zasada: „klient nasz pan” obowiązuje, od wspomnianego G1, bo tak oznaczono FAL w Bundeswehrze przyjęła się ta zmiana.

Fabryczna pokrywa komory zamkowej FAL z lunetką Kapps widok od góry

Na marginesie biorąc pod uwagę czas tej przeróbki, mundurowy baran (a przedstawiciele tej kategorii występują w każdej armii), który tego się domagał, prawdopodobnie służył w Wehrmachcie i tam dopatrzył się że K98 jest bezpieczniejszy w użyciu od MP43, który ma muszkę znacznie wyżej umieszczoną niż oryginalny model FAL. Dodatkowo zanegował tu fakt, ze muszka umieszczona zbyt nisko osi lufy jest mało przydatna w broni maszynowej (płomień wylotu przesłania cel).

Pokrywa komory zamkowej FAL z boku

Krotko po zakończeniu dostawy FAL do Niemiec, zaadaptowano tamże kbk H&K G3 i w tempie przyspieszonym zaczęto pozbywać się FAL. W ten sposób po raz pierwszy na rynku cywilnym pojawiła się większa liczba nowych, lub minimalnie używanych egzemplarzy FAL.

Ładownica na magazynki trzydziestostrzałowe

Przeziernikowe celowniki większości modeli FAL posiadają nastawę do 600 m, z regulacją zniosu za pomocą dwóch śrub w podstawie celownika. Zerowanie broni w pionie odbywa się za pomocą wkręcanej muszki. Dla montażu lunetki wsuwa się modyfikowaną pokrywę komory zamkowej z pierścieniami, bądź z szyną montażową. Kanadyjski FAL w wersji C1 posiada składany obrotowy dysk średnicy ok 2.5 cm z przeziernikami jako celownik, zaś wersja rkm C2 wyposażona jest w celownik wyskalowany do 1200 m.

Ładownice na magazynki dwudziestostrzałowe

Wypada wspomnieć kłopoty przy rejestracji wojskowej wersji FAL – produkcji FN, z powodu podwójnych numerów wybitych na komorze zamkowej. Mniejszymi cyframi oznaczony jest dłuższy numer fabryczny broni. Większymi cyframi oznaczano numer broni z zamówienia dla danego kraju, bo wielu kontrahentów chciało mieć swoją partie broni rozpoczynające się od 00001, w tym wypadku często umieszczano na komorze zamkowej także herb kraju kontrahenta. Dla cywilnego użytkownika efektem tego stanu rzeczy mogą być późniejsze wizyty na policji, gdy tam dopatrzą się dwóch rożnych numerów na posiadanym egzemplarzu tej broni (czego doświadczyłem podczas rejestracji moich dwóch egzemplarzy FAL 50-41 w Kanadzie). Egzemplarze FAL produkcji Lithgow, Ishapore, Enfield itd. maja tylko pojedyncze numery.

Kanadyjski C2 – FAL HB

Występ z przodu magazynka, służący do zamocowania tej części w komorze zamkowej nie jest zbyt udanym rozwiązaniem Wystarczy wgniecenie tego występu, żeby magazynka nie można było podczepić do broni. Wady tej nie ma kanadyjski FAL (C1 oraz wersja rkm C2). Z przodu magazynka przyłączono tam na lut twardy masywny stalowy występ o kształcie litery L. Niestety, te ulepszone magazynki nie pasują do metrycznych modeli FAL, bez przeróbki komory zamkowej. Standardowe magazynki FAL maja pojemność 20 naboi. Rzadziej spotykana jest 10 strzałowa wersja. Kanadyjskie magazynki do wspomnianego modelu C2 maja pojemność 30 naboi. Dla FAL 50-63 istnieją dwudziestostrzałowe magazynki wykonane z duraluminium.

FAL HB kolba

FAL HB kolba

Uchwyt przeładowania FAL umieszczony z lewej strony można traktować jako reminiscencje rozwiązania użytego w MP38/40, mającą na celu przyspieszenie tej czynności. Podobne rozwiązanie zastosowano w CETME i późniejszym H&K G3. Z pewnością ma one swoje zalety, jednak dla wielu użytkowników broni zaleta tego rozwiązania wydaje się wątpliwa. Większość modeli karabinów automatycznych z uchwytem umieszczonym po prawej stronie można przeładować lewą ręką. Sadze, ze idealne rozwiązanie jest zastosowane np. w pm Sterling (wszystkie modele). Wspomniany uchwyt jest tu umieszczony z prawej strony pod katem ok 40 stopni od pionu, co daje możliwość wygodnego przeładowania broni lewa i prawa ręką. Osobiście posiadam w/w modele broni od połowy lat osiemdziesiątych, ale wspomniane „lewe” umieszczenie uchwytu przeładowania nigdy mi nie pasowało. Jak to mawiali Rzymianie: de gustibus non disputandum est.

Smarowanie broni

Ze względu na tarcie, pary kinematyczne muszą być smarowane, inaczej będziemy mieli do czynienia z przyspieszonym zużyciem mechanizmu. I tu leży problem – ze względu na niezbędne ciasne prowadzenie suwadła w komorze zamkowej, oraz konstrukcje zamka, FAL nie toleruje w tzw. warunkach polowych smarowania mokrego, już niewielka ilość piasku spowoduje zacięcia. Na smarowanie olejem, czy lekkim smarem można sobie pozwolić na strzelnicy – w przypadku użycia broni w terenie zapiaszczonym zostaje użycie smaru suchego. Dwa najlepiej znane typy takich środków smarnych to grafit i molykot (dwusiarczek molibdenu) w sprayu. Po napryskaniu na sucha powierzchnie nośnik odparowuje i zostaje cienka warstewka środka smarnego.

W takim stanie można kupić FAL w USA bez licencji – komora zamkowa ucięta

 

L1A1 (FAL50-00 ang) z celownikiem SUSAT

 

FAL 50-00 (StG58 Steyr)

 

FAL 50-00 brazylijski

 

FAL 50-00 nakładki lufy

 

FAL zaczep zamka – różne modele

 

FAL bryt. wycięcia na suwadle usuwające piasek

 

FAL 50-00 nastawianie regulatora gazowego

 

FAL 50-00 wyjmowanie zaworu gazowego

 

FAL komora zamkowa typ 1

 

FAL komora zamkowa typ 3

 

FAL kurek prawa strona

 

 

FAL kurek

 

FAL sprężyna spustu 2 warianty

 

FAL spust – 3 warianty

 

FAL zaczep kurka 3 warianty

 

FAL suwadło i zamek od dołu

 

FAL suwak napinania zamka

 

 

FAL 50-00 części

 

FAL blok wyrzutnika bez wycięcia na samoczynny bezpiecznik

 

 

 

 

 

 

Zbigniew Szkudlarek

 

Prawa Zastrzeżone

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

76 − = 73